Slechte gewoontes achter het stuur: zo leer je ze na jaren weer af

Wie al dertig jaar autorijdt, denkt er nauwelijks meer over na. Je stapt in, rijdt naar je werk en weet bij aankomst amper hoe je er kwam. Dat gemak heeft een keerzijde. RTV Drenthe volgde een opfriscursus van Veilig Verkeer Nederland in Assen, waar ervaren automobilisten hun kennis en rijstijl lieten toetsen. Een cursist met 52 jaar rijervaring las een bord verkeerd en zag bij het keren twee fietsers over het hoofd. De instructeur zag vooral één ding steeds terugkomen. Bijna niemand kijkt nog in de spiegels en de dode hoek.

Dat is geen verhaal over oudere bestuurders alleen. Het is een schoolvoorbeeld van hoe gewoontes werken, en waarom ze zo lastig af te leren zijn.

Waarom autorijden zo snel een automatisme wordt

Een gewoonte ontstaat als je hetzelfde gedrag steeds in dezelfde situatie herhaalt. Na verloop van tijd hoeft je hoofd niet meer te beslissen. De situatie zelf zet het gedrag in gang. Psycholoog Wendy Wood liet in een studie uit 2002 zien dat ongeveer 43 procent van wat mensen dagelijks doen op die manier verloopt, zonder bewuste keuze. Autorijden is daar een perfect voorbeeld van. Je rijdt dezelfde routes, in dezelfde auto, op dezelfde tijden.

Het voordeel is dat je hersenen ruimte overhouden voor andere dingen. Het nadeel is dat een fout die er ooit in sloop net zo automatisch meegaat als alles wat je goed doet. Niet meer over je schouder kijken voelt niet als een fout, want het ging de afgelopen duizend keer goed. Precies daarom merk je het zelf niet. Een instructeur naast je wel.

In Assen benadrukte Yvonne Baas van Veilig Verkeer Nederland dat volgens haar iedereen die langer dan tien jaar een rijbewijs heeft zo’n cursus zou moeten volgen. Tijdens het rijden sluipen er volgens haar „allerlei gewoontes in die niet goed zijn”.

Waarom weten niet genoeg is

Iedereen die ooit rijles had, kent het rijtje binnenspiegel, buitenspiegel, dode hoek. Kennis is dus het probleem niet. Bij gewoontes gaat het om iets anders. Het gedrag zit vast aan de situatie, niet aan wat je weet. Daarom werkt een goed voornemen ook zo slecht. Je neemt je voor om beter op te letten, en twee dagen later rijd je weer op de automatische piloot.

Onderzoek naar gewoontes laat zien dat je meer bereikt met drie andere dingen.

• Een moment van verstoring. Gewoontes zijn het zwakst als je situatie verandert, bijvoorbeeld bij een verhuizing, een nieuwe baan of een andere auto. Onderzoekers noemen dat het moment waarop oude patronen even loskomen. Een opfriscursus doet kunstmatig hetzelfde. Er zit ineens iemand naast je die meekijkt, en dan zie je je eigen gedrag weer.
• Een als-dan-plan. Koppel het nieuwe gedrag aan een vast signaal, bijvoorbeeld zo. Als ik mijn richtingaanwijzer aanzet, kijk ik over mijn schouder. Zo’n plan, in de psychologie een implementatie-intentie genoemd, werkt beter dan een algemeen voornemen omdat het de situatie zelf als geheugensteun gebruikt.
• Herhaling in dezelfde situatie. Een nieuwe gewoonte wordt pas automatisch als je haar vaak genoeg herhaalt. Dat duurt langer dan veel mensen denken, gemiddeld ruim twee maanden. Hoe dat werkt, lees je in ons stuk over hoe lang een nieuwe gewoonte nodig heeft.

Wat een opfriscursus je oplevert

Het mooie van een cursus als die in Assen is dat hij alle drie combineert. Er is een theoriedeel, waarin je merkt welke borden en regels je bent vergeten. Er is een rit in je eigen auto met een instructeur, die precies benoemt wat er is ingeslopen. En je gaat naar huis met één of twee concrete punten waar je op moet letten. Volgens Veilig Verkeer Nederland is de cursus populair. In Assen deden ruim vijftig mensen mee en waren er meer aanmeldingen dan plekken.

De cursist uit het verhaal vond dat het verplicht zou moeten worden. Dat is een stap te ver, maar het principe klopt. Een buitenstaander ziet je blinde vlekken beter dan jij. Dat geldt voor autorijden, maar net zo goed voor je manier van vergaderen, je eetpatroon of de manier waarop je met geld omgaat.

Zelf je rijgewoontes onder de loep nemen

Geen cursus in de buurt? Dan kun je zelf een begin maken. Kies één gewoonte om aan te werken, niet vijf. Het kijken in spiegels en dode hoek is een goede eerste kandidaat, omdat de instructeur het als vaakste fout noemde. Maak er een als-dan-plan van en houd het een paar weken vol. Vraag een passagier die je vertrouwt om eerlijk te zeggen wat hem opvalt, of laat een rijinstructeur een keer meerijden.

Wil je weten waar opfriscursussen worden gegeven, kijk dan bij Veilig Verkeer Nederland of bij je gemeente. Veel afdelingen organiseren ze voor senioren, maar de les dat gewoontes ongemerkt insluipen geldt voor iedereen met een rijbewijs van meer dan een paar jaar oud.