Narcistisch gedrag in je omgeving: zo herken je het en bescherm je jezelf

Een leidinggevende die elk succes naar zich toe trekt, een schoonvader die altijd het hoogste woord heeft, een vriendin die nooit vraagt hoe het met jou gaat. Het woord narcist valt tegenwoordig snel. Psychologie Magazine publiceerde op 22 oktober een stuk met oefeningen van psycholoog en gedragstherapeut Martin Appelo, auteur van onder meer Een spiegel voor narcisten, met als vertrekpunt dat je narcistisch gedrag niet altijd kunt ontlopen maar jezelf er wel tegen kunt beschermen. Dat uitgangspunt is de moeite waard om verder uit te werken. Want wat herken je eigenlijk, en wat doe je ermee als het je collega of je moeder is?

Trekjes of een stoornis

Iedereen heeft een beetje narcisme in zich, en dat is gezond. Een zekere mate van zelfvertrouwen en de wens om gezien te worden horen bij een normaal mens. Er is pas sprake van een narcistische persoonlijkheidsstoornis als dat patroon zo sterk en hardnekkig is dat het op veel terreinen problemen geeft, in relaties, op het werk of met geld. Dat is een diagnose die alleen een psycholoog of psychiater kan stellen.

De Amerikaanse Mayo Clinic beschrijft het beeld als een overdreven gevoel van eigenbelang, een grote behoefte aan bewondering en weinig vermogen om met de gevoelens van anderen mee te leven. Mensen met de stoornis verwachten een speciale behandeling, overdrijven hun prestaties en kijken neer op wie ze onbelangrijk vinden. Het interessante is wat eronder zit. Achter dat masker van zelfvertrouwen zit volgens de kliniek juist onzekerheid, en kleine kritiek kan al woede of minachting oproepen. Wie dat weet, begrijpt beter waarom een gesprek met zo iemand zo snel kan ontsporen.

Een opvallend onderzoek laat zien hoe dichtbij het herkennen soms ligt. Psychologen rond Sara Konrath ontwikkelden een test van precies één vraag, waarin mensen aangeven in hoeverre ze het eens zijn met de stelling dat ze een narcist zijn. In elf studies met in totaal 2250 deelnemers hing die ene vraag samen met de veel langere vragenlijsten. Mensen met sterke narcistische trekken vinden het blijkbaar niet erg om dat over zichzelf te zeggen. Dat maakt het meteen minder zinvol om iemand ermee te confronteren. Het label raakt hen vaak minder dan jij denkt.

Reageer op gedrag, niet op een label

Juist daarom werkt het beter om niet te discussiëren over de vraag of iemand een narcist is. Of je collega een stoornis heeft, weet je niet en hoef je ook niet te weten. Wat je wel weet, is welk gedrag je last bezorgt. Daar kun je iets mee.

De tips die het platform Welingelichte Kringen op een rij zette, sluiten daarop aan. Geef rustig en duidelijk aan welk gedrag je accepteert en welk niet, en blijf bij je standpunt als de ander je aan het twijfelen probeert te brengen. Toon begrip zonder mee te buigen, en houd je verwachtingen laag. Iemand met sterke narcistische trekken verandert niet omdat jij het vraagt.

Als het een collega of leidinggevende is

Op het werk zit je vast aan elkaar, en dat maakt het lastig. Een paar dingen helpen. Leg afspraken en toezeggingen op schrift, zodat er later geen discussie kan ontstaan over wie wat heeft bedacht of beloofd. Geef kritiek nooit in het bijzijn van anderen, want publiekelijk gezichtsverlies wordt zelden vergeven. Een gesprek onder vier ogen, kort en zakelijk, werkt beter.

Zeg wat je ziet zonder te oordelen over de persoon. Een zin als ik merk dat mijn deel van het project niet genoemd werd en dat wil ik wel terugzien in het verslag werkt beter dan jij strijkt altijd met de eer. Het eerste gaat over een feit, het tweede over iemands karakter, en dat laatste levert alleen een verdedigende reactie op. Wie daar moeite mee heeft, heeft misschien iets aan ons stuk over assertiever worden op je werk.

Wordt het gedrag structureel kleinerend of intimiderend, dan is het geen persoonlijk probleem meer maar een kwestie van sociale veiligheid. Dan hoort het op tafel bij een vertrouwenspersoon of HR.

Als het familie is

Bij familie ligt het anders, omdat je er emotioneel aan vastzit en vaak jarenlange patronen meedraagt. Weglopen is zelden een optie, en dat hoeft ook niet altijd. Wel kun je kiezen hoe dichtbij je iemand laat komen. Bepaal vooraf hoe lang je op een verjaardag blijft, welke onderwerpen je niet bespreekt en wat je doet als het gesprek toch die kant op gaat. Wie vooraf een grens trekt, hoeft die op het moment zelf niet te verzinnen.

Zorg daarnaast goed voor jezelf. Omgaan met iemand die veel energie vraagt, put uit. Tijd voor jezelf, genoeg slaap en contact met mensen bij wie je je wel gezien voelt, zijn geen bijzaak maar je buffer. En merk je dat het contact je somber of angstig maakt, of dat je aan jezelf gaat twijfelen, zoek dan hulp bij de huisarts of een psycholoog. Dat is geen overdreven stap, maar precies het moment waarop een buitenstaander je kan helpen om weer helder te zien.

Het eerlijke antwoord op de vraag hoe je met een narcist omgaat, is dat je de ander niet verandert. Je kunt alleen jezelf beschermen, door te reageren op gedrag in plaats van op een label, door je grenzen vooraf te kennen en door te weten wanneer je hulp inschakelt.