Positief denken helpt niet bij negatieve gedachten: wat dan wel volgens ACT
Gijs Jansen zegt dat positief denken averechts kan werken. Wat onderzoek daarover zegt, wat ACT anders doet en drie oefeningen om zelf te proberen.
“Denk gewoon positief.” Wie ooit met een sombere bui of een knagende angst zat, kreeg dat advies vast weleens. Het klinkt logisch. Als een gedachte je naar beneden trekt, vervang je hem door een betere. Toch zijn er psychologen die zeggen dat juist dat vaak averechts werkt. Een van de bekendste in Nederland is Gijs Jansen, psycholoog en schrijver van een reeks boeken over acceptance and commitment therapy, kortweg ACT. Deze week verscheen in Psychologie Magazine een gesprek met Jansen over angst en pijn. Wat zit er achter zijn boodschap, wat zegt onderzoek erover en wat kun je er zelf mee?
Waarom positief denken kan tegenvallen
Jansen vertelde eerder in een interview met Radboud Magazine dat hij als student zelf met angst worstelde. Hij probeerde die te vervangen door positieve gedachten en deed ontspanningsoefeningen. Het resultaat was dat zijn angst erger werd. Pas toen hij met ACT in aanraking kwam, merkte hij dat het anders kon, omdat hij mocht zijn wie hij was, angst inbegrepen. Zijn kernpunt is dat wat je wegdrukt, sterker terugkomt.
Dat is meer dan een persoonlijke ervaring. In 1987 liet de Amerikaanse psycholoog Daniel Wegner proefpersonen een paar minuten niet aan een witte beer denken. Elke keer dat de beer toch opdook, moesten ze een bel luiden. Wie eerst de gedachte had onderdrukt, dacht er in de minuten daarna juist vaker aan. Dat effect, de ironische terugslag, is sindsdien een klassieker in de psychologie.
Ook positieve zinnetjes tegen jezelf zeggen pakt niet voor iedereen goed uit. De Canadese psycholoog Joanne Wood liet in 2009 studenten elke vijftien seconden tegen zichzelf zeggen dat ze een beminnelijk mens waren. Bij studenten met een hoog zelfbeeld hielp dat een beetje. Bij wie een laag zelfbeeld had, werd de stemming juist slechter, schreef National Geographic over het onderzoek. De verklaring van de onderzoekers was dat zo’n zin meteen tegenwerpingen oproept. Je zegt dat je geweldig bent, en je hoofd antwoordt dat dat niet klopt. Wood benadrukte zelf wel dat het om één soort uitspraak ging, op één manier gebruikt.
Positief denken is dus niet per definitie slecht. Maar wie het inzet om een negatieve gedachte weg te krijgen, vecht tegen iets dat juist groter wordt door het gevecht. Op deze site schreven we eerder al dat je niet altijd positief hoeft te zijn en dat een beetje pessimisme soms helpt bij je doelen. ACT gaat een stap verder en biedt een andere manier om met die gedachten om te gaan.
Wat ACT dan wel doet
ACT werd ontwikkeld door de Amerikaanse psycholoog Steven Hayes. De eerste ideeën dateren uit de jaren tachtig, het eerste handboek verscheen in 1999. De naam zegt het al. Acceptatie van wat je denkt en voelt, en commitment aan wat je echt belangrijk vindt. Het doel is niet dat nare gedachten verdwijnen, maar dat ze minder bepalen wat je doet.
Volgens het overzicht op Wikipedia rust ACT op zes processen.
- Defusie, afstand nemen van je gedachten, zodat je ze ziet als gedachten en niet als waarheid.
- Acceptatie, nare gevoelens laten komen en gaan zonder ertegen te vechten.
- Contact met het nu, aandacht voor wat er op dit moment gebeurt.
- Het observerende zelf, het besef dat jij meer bent dan je gedachten en gevoelens.
- Waarden, ontdekken wat voor jou het meest telt.
- Toegewijde actie, doelen stellen die bij die waarden passen en ze uitvoeren.
Jansen vat de band tussen angst en waarden mooi samen. In het Radboud-interview zei hij dat je angst in je waarde zit en je waarde in je angst. Zenuwen voor een sollicitatie, een presentatie of een moeilijk gesprek laten vooral zien dat het ertoe doet.
Werkt het ook volgens onderzoek?
Dat ACT goed klinkt, zegt nog niets. Het onderzoek ernaar is inmiddels wel omvangrijk. Een overzicht uit 2020 van twintig meta-analyses, samen 133 studies met ruim 12.000 deelnemers, kwam tot de conclusie dat ACT werkt bij angst, depressie, verslaving en pijn. Het deed het beter dan geen behandeling of gewone zorg, en vaak minstens zo goed als andere actieve behandelingen. Een review uit 2015 vond dat ACT ongeveer even goed werkt als cognitieve gedragstherapie. Dat was niet altijd zo duidelijk. In 2008 vond onderzoeker Lars-Göran Öst het bewijs nog te mager.
De Wereldgezondheidsorganisatie bracht na drie eigen gerandomiseerde studies een zelfhulpcursus uit die op ACT is gebaseerd, Self-Help Plus. Ook de Amerikaanse psychologenvereniging APA en het Britse NICE noemen de methode.
Zo pas je het zelf toe
Met de basis kun je zelf beginnen. Drie dingen kun je deze week al proberen.
Zet er een zinnetje voor. Een veelgebruikte defusie-oefening uit het werk van ACT-trainer Russ Harris, onder meer terug te vinden in dit hand-out van Providence, gaat zo. Komt de gedachte “ik kan dit niet” op, zeg dan tegen jezelf “ik heb de gedachte dat ik dit niet kan”. Daarna eventueel nog “ik merk dat ik de gedachte heb dat ik dit niet kan”. De gedachte blijft, maar je kijkt er nu naar in plaats van erdoorheen.
Vraag wat je ermee hebt geprobeerd. Schrijf eens op hoe je de afgelopen maanden van een terugkerende zorg af wilde komen. Afleiding zoeken, uitstellen, piekeren tot het oplossing leek. ACT noemt dat eerlijk kijken of die strategieën je op de lange termijn iets hebben opgeleverd. Vaak is het antwoord nee, en dat geeft ruimte om iets anders te proberen.
Kies een kleine stap richting iets dat telt. Wat zou je doen als de angst er gewoon mocht zijn? Dat kan iets kleins zijn, zoals die ene vraag stellen in een vergadering of je opgeven voor een cursus. De angst gaat mee, maar hij zit niet meer aan het stuur. Wie ’s avonds blijft malen, vindt in ons stuk over stoppen met piekeren voor het slapengaan nog meer handvatten.
Wanneer je beter hulp zoekt
Deze oefeningen zijn bedoeld voor de gewone zorgen en twijfels die bij een vol leven horen. Houden angst of somberheid je wekenlang tegen in je werk of je dagelijkse leven, praat er dan met je huisarts over. ACT is ook een behandeling die psychologen geven, en met begeleiding kom je verder dan met een paar oefeningen alleen.