Helpt een rolmodel je beter presteren? Wat onderzoek laat zien en hoe je echt leert van je voorbeeld
Een rolmodel kan je motiveren, maar soms werkt het averechts. Wat recente onderzoeken laten zien en hoe je een voorbeeld kiest dat je echt verder helpt.
Een rolmodel zou je beter laten presteren. Het klinkt logisch: je ziet iemand die bereikt wat jij wilt, en dat trekt je mee. Maar wie de recente onderzoeken naast elkaar legt, ziet een genuanceerder beeld. Soms werkt een voorbeeldfiguur als duwtje in de rug, soms juist averechts. Het verschil zit vooral in wie je kiest en wat je met dat voorbeeld doet.
Wat onderzoek laat zien
Het meest positieve resultaat komt uit Italië. Onderzoekers Pietro Biroli, Amalia Di Girolamo, Giuseppe Sorrenti en Maddalena Totarelli koppelden in het schooljaar 2021 en 2022 ruim 450 twaalfjarigen in de regio Campanië aan online rolmodellen met een vergelijkbare achtergrond. Het ging om korte, interactieve groepsgesprekken. De leerlingen die zo’n rolmodel spraken, kozen daarna vaker voor een theoretische leerweg, scoorden beter op taaltoetsen en gingen gemiddeld zo’n acht minuten per dag langer studeren. Het economenblad ESB besprak de studie in januari 2026; de volledige versie staat als IZA-werkdocument online en is nog niet door vakgenoten beoordeeld.
Daar staat een onderzoek uit Ecuador tegenover dat in Nature Human Behaviour verscheen. Bijna 30.000 eindexamenleerlingen van technische scholen keken tijdens het afstandsonderwijs naar video’s met Ecuadoraanse wetenschappers en ondernemers. Het doel was meer leerlingen richting bèta en techniek te krijgen. Het omgekeerde gebeurde. Volgens HEC Paris, waar twee van de onderzoekers werken, kozen meisjes 5 procentpunt minder vaak een technische studie en jongens 4,9 procentpunt minder vaak. De leerlingen vonden de wetenschappers minder gepassioneerd, minder relevant en minder op henzelf lijken dan de ondernemers, en zagen hun vakgebied als zwaarder.
Ook dichter bij huis valt het effect op prestaties tegen. Utrechtse onderzoekers vroegen in het voorjaar van 2022 studenten van de Universiteit Utrecht naar hun rolmodellen; 3474 van hen vulden de vragenlijst volledig in. Wie rolmodellen had, voelde zich meer thuis in de studie, vooral door steun van medestudenten. Het verband met cijfers was zwak en hield geen stand na statistische correctie, schrijven de onderzoekers in BMC Medical Education (2026). Het effect hangt volgens hen sterk af van de context.
Waarom het de ene keer werkt en de andere keer niet
Leg de onderzoeken naast elkaar en er tekent zich een patroon af. In Italië leken de rolmodellen op de kinderen: zelfde streek, vergelijkbare achtergrond, en ze zaten met hen in gesprek. In Ecuador zagen de leerlingen twintig korte fragmenten van mensen die ze vooral met elkaar gingen vergelijken. Daar werd het rolmodel geen bewijs dat iets haalbaar is, maar een reden om te concluderen dat een bepaalde weg niet bij hen paste.
Dat sluit aan bij wat Gronings onderzoek onder vrouwelijke leidinggevenden liet zien. Promovenda Sofie Wiersma volgde met sociologen Zoltán Lippényi en Anja-Kristin Abendroth de loopbanen van vrouwen in topfuncties tussen 2006 en 2019. Vrouwen die in hun eerste managementfunctie andere vrouwen om zich heen hadden, deden later zelf meer voor vrouwen in hun organisatie, meldde de Rijksuniversiteit Groningen in mei 2025. Het voorbeeld werkte omdat het dichtbij en dagelijks zichtbaar was, niet omdat het ver weg en indrukwekkend was.
Kort gezegd: een rolmodel helpt vooral als het laat zien dat iets voor jou bereikbaar is. Een held die zo ver boven je staat dat de afstand onoverbrugbaar voelt, kan je motivatie eerder dempen dan aanwakkeren.
Zo kies je een rolmodel dat je echt verder helpt
Uit die onderzoeken volgen een paar praktische lessen. Kies iemand die een paar stappen verder is, niet iemand aan de absolute top. De collega die twee jaar geleden dezelfde overstap maakte die jij overweegt, vertelt je meer dan een topondernemer in een interview. Zoek ook iemand met een achtergrond die op de jouwe lijkt: dezelfde opleiding, een vergelijkbare start, dezelfde twijfels. Dat was in Italië precies de kracht.
Het helpt verder om meer dan één voorbeeld te hebben. De Utrechtse studenten noemden er gemiddeld bijna drie, en de onderzoekers zagen dat het aantal rolmodellen samenhing met een sterker gevoel ergens bij te horen. Verschillende mensen kunnen je op verschillende punten iets leren: de een in hoe ze plannen, de ander in hoe ze omgaan met tegenslag.
Van bewondering naar eigen doelen
Bewondering alleen verandert weinig. Het wordt pas bruikbaar als je het vertaalt naar gedrag. Stel jezelf bij je rolmodel drie vragen. Wat doet deze persoon concreet anders dan ik? Welke keuze of gewoonte daarvan past in mijn eigen situatie? En wat is de kleinste versie daarvan die ik deze maand kan proberen?
Is je voorbeeld een collega of iemand in je netwerk, vraag dan gewoon hoe die persoon het aanpakte. Het Italiaanse experiment liet zien dat zelfs een kort gesprek effect kan hebben op hoeveel moeite iemand daarna doet. Een rolmodel dat je spreekt is meer waard dan een rolmodel dat je alleen volgt.
Merk je dat vergelijken je vooral het gevoel geeft dat je achterloopt, dan is dat een signaal dat de afstand te groot is. Kies dan iemand dichterbij. De energie om vol te houden komt uiteindelijk niet uit het voorbeeld zelf, maar uit de gewoontes die je ervan overneemt. Hoe je die volhoudt als de eerste motivatie wegebt, lees je in ons stuk over zelfdiscipline opbouwen.