Altijd moe? Waarom ijzertekort bij vrouwen vaak over het hoofd wordt gezien

Moe zijn hoort er soms bij. Een drukke periode op het werk, slecht slapen, de donkere maanden. Maar wie maandenlang moe blijft, zich slecht kan concentreren en zich somber voelt zonder duidelijke reden, zoekt de oorzaak vaak in stress of een naderende burn-out. Volgens twee deskundigen die De Stentor deze week sprak, wordt daarbij een voor de hand liggende oorzaak vaak gemist. Een tekort aan ijzer. We zetten op een rij wat ijzertekort is, hoe je het herkent en waarom je niet zelf naar de drogist moet lopen voor tabletten.

Wat De Stentor schrijft

In het artikel in De Stentor van 28 september vertellen internist Hilde Roijen-Weghorst en epidemioloog Hans Verhoef van Wageningen University & Research over ijzertekort bij vrouwen. Volgens de krant krijgt in Nederland zo’n 30 procent van de mensen ermee te maken, vooral vrouwen. De oorzaak ligt voor een groot deel bij de menstruatie, waarbij iedere maand bloed en dus ijzer verloren gaat. Tijdens een zwangerschap is de behoefte aan ijzer bovendien hoger.

Het belangrijkste punt van de internist is dat een tekort vaak te laat wordt ontdekt. Artsen kijken bij vermoeidheid volgens haar vaak alleen naar het hemoglobine in het bloed, het Hb. Maar dat daalt pas als de ijzervoorraad van het lichaam al helemaal op is. Tot die tijd kan het Hb er prima uitzien, terwijl de voorraad al lang leeg is. Roijen-Weghorst zegt dat vrouwen met de juiste behandeling “letterlijk hun leven” terugkrijgen.

Hemoglobine en ferritine, het verschil

Om te begrijpen waarom een tekort gemist kan worden, helpt het om twee waarden uit elkaar te houden. Hemoglobine is het eiwit in je rode bloedcellen dat zuurstof door je lichaam vervoert, en daar is ijzer voor nodig. Ferritine is het eiwit waarin je lichaam ijzer opslaat, vooral in de lever, de milt en het beenmerg. De internist vergelijkt het in De Stentor met geld. Hemoglobine is wat je dagelijks uitgeeft, ferritine is je spaarrekening.

Wie meer ijzer verliest dan hij binnenkrijgt, spreekt eerst die spaarrekening aan. Pas als die leeg is, daalt het Hb en ontstaat bloedarmoede. In de tussentijd kun je volgens de deskundigen al klachten hebben. Een ferritine onder 30 microgram per liter wijst bij volwassenen volgens Roijen-Weghorst op ijzergebrek. Die grens verschilt nog per laboratorium. Het Isala-ziekenhuis verhoogde de ondergrens voor vrouwen van 10 naar 30, en andere laboratoria volgden, maar lang niet allemaal.

Signalen die je serieus kunt nemen

De klachten van een ijzertekort lijken op die van veel andere dingen, en dat maakt het lastig. De deskundigen in De Stentor noemen onder meer deze.

• Vermoeidheid die niet overgaat met meer slaap of een rustige week.
• Moeite met concentreren, soms omschreven als hersenmist.
• Haaruitval en prikkelbaarheid.
• Bij bloedarmoede ook duizeligheid, kortademigheid, een bleke huid en koude handen en voeten.

Heb je daarnaast een zware menstruatie, eet je weinig of geen vlees, ben je zwanger of heb je onlangs een kind gekregen, dan is de kans op een tekort groter. Het Voedingscentrum noemt zwangere vrouwen, vrouwen die borstvoeding geven en vrouwen in de vruchtbare leeftijd als groepen met meer risico.

Omdat deze klachten ook bij stress en overbelasting horen, is het verleidelijk om het daarop te schuiven. Soms klopt dat ook. In ons stuk over uitval door stress lees je welke signalen daarop wijzen. Maar het een sluit het ander niet uit, en een bloedtest is een eenvoudige manier om een lichamelijke oorzaak uit te sluiten.

Laat je testen, en slik niet zelf

Dit is misschien het belangrijkste punt van dit hele verhaal. IJzertabletten zijn zonder recept te koop, maar dat betekent niet dat je ze op goed geluk moet nemen. Het Voedingscentrum adviseert uitdrukkelijk om alleen ijzertabletten te nemen na overleg met een arts. Te veel ijzer is niet onschuldig. Het kan de lever beschadigen, en boven de 45 milligram per dag kunnen maag- en darmklachten ontstaan, zoals misselijkheid en diarree. Bij de erfelijke aandoening hemochromatose stapelt het lichaam juist te veel ijzer op, en dan zijn tabletten schadelijk.

Het Voedingscentrum is overigens terughoudender dan de deskundigen in De Stentor. Volgens het instituut komt een echt ijzertekort met bloedarmoede in Nederland bijna niet voor. Dat is geen tegenspraak. Het gaat de internist in De Stentor juist om de fase daarvoor, waarin de voorraad leeg raakt terwijl het Hb nog in orde lijkt. Over waar precies de grens ligt, verschillen artsen nog van mening.

Ga dus bij aanhoudende klachten naar je huisarts en vraag of je ferritine kan worden meegenomen in het bloedonderzoek, naast het Hb. Is er een tekort, dan kan de arts tabletten voorschrijven, in de juiste dosis en voor de juiste duur, en controleren of ze werken. Werken tabletten niet, dan is een ijzerinfuus in het ziekenhuis een mogelijkheid.

Wat je zelf met je eten doet

Voeding helpt om een tekort te voorkomen, al gaat het niet snel. Volgens De Stentor neemt het lichaam hooguit 10 tot 12 procent van het ijzer uit de voeding op. IJzer zit in vlees, maar ook in volkorenproducten, peulvruchten, noten, tofu en groene groenten zoals spinazie. Het Voedingscentrum geeft twee handige tips. Eet bij elke maaltijd groente of fruit, omdat vitamine C de opname van plantaardig ijzer verbetert. En drink je thee of koffie liever niet bij de maaltijd, omdat stoffen daarin de opname juist remmen.

Voor wie al maanden moe is, is dat geen vervanging voor een bloedtest. Wij zouden het omdraaien. Eerst laten uitzoeken wat er aan de hand is, en dan pas bedenken wat je eraan doet. Een simpele test voorkomt dat je maanden blijft zoeken naar een oorzaak die in je bloed al te zien was.