Niet meer bereikbaar na werktijd: welke landen het regelen en wat jij kunt doen

Een appje van je leidinggevende om half tien, een mail op zondagmiddag. Voor veel werkenden is het gewoon geworden. Steeds meer landen vinden dat niet langer vanzelfsprekend. Zoals Dutch Cowboys deze week op een rij zette, hebben onder meer Frankrijk, Belgie, Italie en Spanje werknemers het recht gegeven om na werktijd niet te reageren. Nederland loopt daarbij achter. Wat geldt er hier wel, en hoe regel je het als er geen wet is die het voor je doet?

Wat andere landen hebben geregeld

Frankrijk was in 2017 het eerste land met een wettelijk recht op onbereikbaarheid. Bedrijven met vijftig of meer werknemers moeten daar afspraken maken over wanneer medewerkers niet hoeven te reageren. Belgie volgde. Daar moeten werkgevers met twintig of meer werknemers sinds 2023 afspraken vastleggen over bereikbaarheid buiten werktijd. Portugal ging in 2021 nog een stap verder en verbood werkgevers om medewerkers buiten werktijd te benaderen, op noodgevallen na. Ook buiten Europa gebeurt het. Australie voerde in 2024 een recht in om berichten na werktijd te negeren.

De vorm verschilt per land. Het ene land verplicht een gesprek, het andere legt een verbod op. De gedachte is overal dezelfde. Wie altijd aan staat, herstelt niet meer, en dat zie je terug in uitval door stress en burn-out.

Hoe het in Nederland zit

In Nederland bestaat geen apart recht op onbereikbaarheid. In 2020 diende PvdA-Kamerlid Gijs van Dijk een initiatiefwetsvoorstel in. Dat voorstel gaf werknemers geen absoluut recht om onbereikbaar te zijn, maar verplichtte werkgevers wel om met hun mensen in gesprek te gaan over bereikbaarheid buiten werktijd. De Raad van State was kritisch. Die erkende het belang van het voorkomen van burn-out, maar vond niet aangetoond dat een wettelijk verplicht gesprek nodig was. Het voorstel ligt nog altijd bij de Kamer en is sindsdien overgenomen door andere Kamerleden.

Dat betekent niet dat je nergens staat. De Arbowet verplicht werkgevers al om psychosociale arbeidsbelasting tegen te gaan, en daar valt werkdruk ook onder. Wie structureel ’s avonds en in het weekend moet reageren, heeft dus een punt dat in een risico-inventarisatie thuishoort. Daarnaast staan in sommige cao’s afspraken over bereikbaarheid. Het loont om de cao van je sector erop na te slaan, want daar staat vaak meer in dan je denkt.

Waarom het meer is dan een kwestie van discipline

Je kunt natuurlijk zeggen dat iedereen zelf zijn telefoon kan wegleggen. Zo eenvoudig is het niet. Wie een bericht van een leidinggevende ziet, voelt de druk om te reageren, ook als niemand dat letterlijk vraagt. Een collega die wel om elf uur antwoordt, zet onbedoeld de norm voor de rest. Daarom werkt een afspraak beter dan wilskracht. Die haalt de twijfel weg en maakt het voor iedereen gewoon om ’s avonds niet te reageren.

Wij denken dat Nederland daar niet per se een wet voor nodig heeft, maar wel een cultuur waarin het gesprek normaal is. In veel teams ligt de verwachting niet vast, en juist die vaagheid geeft stress.

Zo maak je zelf afspraken met je werkgever

Je hoeft niet op een wet te wachten. Met een paar stappen leg je zelf vast wat redelijk is.

• Breng eerst in kaart wat er nu gebeurt. Houd een week bij hoe vaak je buiten werktijd berichten krijgt, van wie, en hoeveel daarvan echt niet tot de volgende ochtend konden wachten. Met die cijfers voer je een zakelijker gesprek.
• Maak onderscheid tussen spoed en gewoon werk. Spreek af wat echt spoed is en via welk kanaal dat komt. Een telefoontje bij een storing is iets anders dan een mail over een offerte. Alles wat geen spoed is, mag wachten.
• Leg vaste tijden vast. Spreek af vanaf welk tijdstip je niet meer reageert, en zet dat in je mailhandtekening of je status. Dan weet de ander wat hij kan verwachten.
• Gebruik de techniek. De meeste mailprogramma’s kunnen berichten op een later moment versturen. Vraag je leidinggevende om dat te doen, en doe het zelf ook. Zet meldingen van werkapps buiten werktijd uit.
• Maak het een teamafspraak. Een persoonlijke regel sneuvelt snel als de rest van het team doorgaat. Breng het in een teamoverleg in, zodat iedereen dezelfde norm hanteert.

Gaat het gesprek moeizaam, of merk je dat de druk al te hoog is opgelopen, dan kun je terecht bij de ondernemingsraad of de bedrijfsarts. Hoe je werkdruk bespreekbaar maakt als je al in de gevarenzone zit, lees je in ons stuk over burn-out en werkdruk bespreken met je leidinggevende.

Als je juist flexibel wilt werken

Niet iedereen wil om vijf uur de deur dicht. Sommige mensen halen hun kinderen op en werken ’s avonds een uur door, en dat bevalt prima. Onbereikbaarheid betekent dan niet dat je nooit buiten kantoortijd werkt, maar dat jij bepaalt wanneer. Het gaat om zeggenschap. Een vaste afspraak beschermt ook dan, want het voorkomt dat jouw avonduurtje voor collega’s het signaal wordt dat je altijd bereikbaar bent. Wie werk en prive bewust door elkaar laat lopen, vindt meer daarover in ons stuk over werk en prive niet langer scheiden.

Het nieuws uit het buitenland laat vooral zien dat de discussie verschuift. Niet reageren na werktijd wordt minder gezien als gebrek aan inzet en meer als iets wat bij gezond werken hoort. Daar hoef je niet op te wachten. Het begint met een gesprek op maandagochtend.