AI als therapeut: wat een chatbot wel en niet kan bij je klachten

Een chatbot is altijd wakker, wordt nooit ongeduldig en zegt zelden iets wat je niet wilt horen. Geen wonder dat steeds meer mensen er hun zorgen aan voorleggen. In een onderzoek in opdracht van Douwe Egberts gaf bijna de helft van de Nederlanders tussen 18 en 40 jaar aan AI te gebruiken voor persoonlijke of emotionele zaken, zoals levenskeuzes en gevoelens die ze moeilijk onder woorden kunnen brengen. Gz-psycholoog Debbie Been plaatste daar in JAN Magazine een duidelijke kanttekening bij. Volgens haar is AI erop getraind je een goed gevoel te geven, en dat is precies het probleem.

Wie een chatbot al gebruikt om even te ventileren of een gesprek voor te bereiden, hoeft daar niet meteen mee te stoppen. Maar het helpt om te weten wat zo’n programma wel kan, waar de grens ligt en wanneer je beter een mens opzoekt.

Waarom het zo prettig voelt

Been noemt het verschijnsel de empathieparadox. We verlangen naar menselijke verbinding, maar zoeken steun en begrip steeds vaker bij iets dat geen mens is. Een chatbot luistert dag en nacht, bevestigt je gevoel en vraagt nooit om iets terug. Op korte termijn geeft dat opluchting. “Je voelt empathie maar dat is het niet,” zegt Been, omdat er een statistisch programma achter zit en geen persoon.

Op langere termijn ziet ze een risico. Wie alles uitbesteedt aan AI, raakt volgens haar onzekerder in gewone sociale situaties. Een lastig gesprek, een confrontatie of afwijzing hoort bij het leven, en juist door die ongemakkelijke momenten aan te gaan groeit je zelfvertrouwen. Een chatbot haalt een deel van dat ongemak weg, en daarmee ook de oefening.

Dat sluit aan bij wat de Autoriteit Persoonsgegevens in februari 2025 vond. De toezichthouder onderzocht negen populaire chatbotapps voor vriendschap en mentale gezondheid. De meeste gaven ongenuanceerde en soms schadelijke antwoorden, bevatten verslavende elementen en verwezen in crisismomenten niet goed door naar professionele hulp. Omdat de apps op Engelstalige modellen draaien, waren de antwoorden in het Nederlands bovendien zwakker.

Waar een chatbot je wel mee kan helpen

Dat betekent niet dat een chatbot nutteloos is. Been ziet AI vooral als opstapje, niet als vervanging. Een paar manieren waarop het wel werkt.

• Je gedachten ordenen. Typen wat je dwarszit kan helpen om te zien wat je eigenlijk voelt. Dat werkt net zo goed in een schrift; daarover lees je meer in ons stuk over beginnen met journaling.
• Een moeilijk gesprek voorbereiden. Laat de chatbot meedenken over hoe je iets aankaart, maar voer het gesprek zelf.
• Achteraf terugkijken. Been geeft de tip om het gebruik om te draaien. Ga eerst het gesprek aan en vraag daarna wat je anders had kunnen doen. Dan leer je van wat je zelf hebt gedaan.
• Informatie opzoeken. Wat is een praktijkondersteuner, hoe werkt een verwijzing, wat betekent een term die je hoorde? Controleer zulke antwoorden wel bij een betrouwbare bron.

Een praktische tip van Been is om kritische vragen te stellen en de chatbot uitdrukkelijk te vragen je tegen te spreken. Zo voorkom je dat hij je alleen naar de mond praat.

Waar de grens ligt

Een chatbot is geen behandelaar. Hij kent je voorgeschiedenis niet, ziet niet hoe je erbij zit en kan niet ingrijpen als het misgaat. Het onderzoek van de AP laat zien dat apps juist in de zwaarste momenten tekortschieten. Daar komt bij dat je persoonlijke en gevoelige informatie deelt met een bedrijf, terwijl vaak niet duidelijk is wat ermee gebeurt.

Merk je dat je vaker met een chatbot praat dan met mensen, dan is dat een signaal om even stil te staan. Been adviseert om AI bewust te gebruiken en ervoor te zorgen dat je niet meer met AI communiceert dan met mensen in je omgeving.

Wanneer je echte hulp zoekt

Houden somberheid, angst, stress of slecht slapen langer aan, of merk je dat ze je werk, je relaties of je dagelijks leven in de weg zitten, dan is de huisarts het eerste aanspreekpunt. Veel praktijken hebben een praktijkondersteuner voor psychische klachten met wie je in gesprek kunt. Wie merkt dat de spanning zich ophoopt, vindt in ons stuk over uitval door stress de signalen waar je op kunt letten.

Denk je aan zelfdoding, praat dan niet met een chatbot maar met een mens. Bij 113 Zelfmoordpreventie kun je dag en nacht anoniem terecht via de chat, via 113 of gratis via 0800 0113. Is er direct gevaar, bel dan 112.

Een chatbot kan prima een eerste stap zijn om iets onder woorden te brengen. De volgende stap is bijna altijd een gesprek met iemand die terug kan kijken. Dat ongemak hoort er volgens Been gewoon bij.