Angstcultuur op je werk herkennen: wat je kunt doen als het niet veilig voelt

Het onderzoek van NOS Sport en wielerplatform In De Waaier naar wielerploeg Picnic-PostNL kwam hard binnen. Renners en stafleden beschrijven een ploeg waar ze bang waren om iets te zeggen, en een deel van hen vertrok naar eigen zeggen getraumatiseerd. Het is een verhaal uit de topsport, maar wie de getuigenissen leest, herkent er patronen in die net zo goed op een kantoor, in een ziekenhuis of in een winkel voorkomen. Dit stuk gaat over die patronen, en over wat je kunt doen als je ze in je eigen werk ziet.

Wat het onderzoek naar boven haalde

Volgens de NOS spraken de journalisten de afgelopen maanden vertrouwelijk met 71 mensen die bij de ploeg werken of werkten. Zij spreken van een angstcultuur en een onveilige werksituatie. De ploeg heeft 120 mensen in dienst, en voor velen was niet duidelijk of er een vertrouwenspersoon was en wie dat dan zou zijn. Eigenaar Iwan Spekenbrink kreeg de gelegenheid om te reageren, maar koos ervoor dat niet te doen. Ook NU.nl en het Vlaamse Sporza brachten het verhaal.

Een aantal getuigenissen gaat over zware mentale klachten, tot gedachten aan zelfbeschadiging toe. Daar gaan we hier niet verder op in. Herken je zulke gedachten bij jezelf, praat er dan over. Dat kan anoniem via 113 Zelfmoordpreventie, telefonisch op 113 of gratis op 0800-0113.

Signalen die je ook op een gewone werkvloer ziet

Wat het onderzoek zo bruikbaar maakt, is dat het zelden over één grote ruzie gaat. Het gaat om een sfeer die stap voor stap ontstaat. Wie de verhalen naast elkaar legt, ziet een paar signalen steeds terugkomen.

• Kritiek heeft gevolgen. Iemand die zijn twijfel uitspreekt over een beslissing, merkt daarna dat hij minder kansen krijgt of als lastig te boek staat.
• Feedback geldt als aanval. Een ex-staflid zei tegen de NOS dat feedback werd gezien als een aanval op de filosofie van de ploeg. Dan houden mensen hun mond.
• Alles loopt via de top. Vakmensen mochten niet meer rechtstreeks met elkaar overleggen. Controle vervangt vertrouwen.
• Iedereen is vervangbaar. Die zin werd volgens de getuigen vaak gebruikt. Het effect is dat niemand nog risico durft te nemen.
• Hulp vragen is zwakte. Wie aangaf mentaal vast te lopen, vond weinig begrip.
• Niemand weet waar hij terechtkan. Er is geen duidelijke vertrouwenspersoon of die is onbekend.

Eén signaal zegt nog weinig. Elke leidinggevende geeft weleens een botte reactie. Het wordt een patroon als meerdere van deze punten tegelijk spelen en als je merkt dat je jezelf aanpast. Een ex-renner zei achteraf tegen de NOS dat hij zich afvroeg hoe hij dit normaal had kunnen vinden. Dat is misschien wel het belangrijkste inzicht. Als je er middenin zit, voelt het gewoon.

Bij wie je terechtkunt

De eerste stap is vaak praten met iemand buiten de lijn van je leidinggevende. In veel organisaties is dat een vertrouwenspersoon. Goed om te weten is dat een vertrouwenspersoon in Nederland nog niet wettelijk verplicht is. Het wetsvoorstel dat werkgevers met tien of meer werknemers die plicht oplegt, werd in 2023 door de Tweede Kamer aangenomen en ligt nog bij de Eerste Kamer, zo zette Compliance Insights Academy deze zomer op een rij. Wel verplicht de Arbowet werkgevers al om beleid te voeren tegen psychosociale arbeidsbelasting, zoals pesten en intimidatie. Het Arboportaal van het ministerie noemt de vertrouwenspersoon als een van de manieren om dat in te vullen.

Is er geen vertrouwenspersoon, of vertrouw je die niet, dan heb je andere routes. De bedrijfsarts kun je ook zelf benaderen als je klachten hebt die met je werk te maken hebben. Een ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging kan signalen bundelen zonder dat jouw naam erop staat. En een vakbond of beroepsvereniging kan meedenken, zoals bij de renners de Vereniging van Beroeps Wielrenners, die volgens de NOS al eerder signalen over de ploeg had opgevangen. Gaat het om misstanden die verder reiken dan je eigen situatie, dan kun je advies vragen bij het Huis voor Klokkenluiders.

Merk je dat de spanning je gezondheid raakt, ga dan ook langs je huisarts. Over hoe je werkdruk en spanning aankaart bij je leidinggevende, schreven we eerder een stuk over het gesprek over burn-outrisico.

Een vertrek voorbereiden zonder jezelf te benadelen

Soms is weggaan de beste keuze. Doe dat liefst met een plan. Wie zelf ontslag neemt, heeft meestal geen recht op een WW-uitkering, dus overhaast de deur dichttrekken kan je financieel raken. Een paar dingen helpen.

Schrijf op wat er gebeurt, met datum en wie erbij was. Bewaar mails en berichten die laten zien hoe er met je werd omgegaan. Dat is niet om een rechtszaak te beginnen, maar zodat je later kunt terugvallen op feiten als een gesprek over een vertrekregeling of ziekmelding lastig wordt. Laat je bij een vaststellingsovereenkomst altijd juridisch adviseren, bijvoorbeeld via je rechtsbijstandsverzekering of vakbond. Ben je ziek uitgevallen en wordt er over ontslag gepraat, lees dan wat de wet zegt over ontslag tijdens een burn-out.

En kijk vooruit. Wat voor werkplek zoek je dan wel? In een sollicitatiegesprek mag je gerust vragen hoe er met feedback wordt omgegaan, of er een vertrouwenspersoon is en hoe lang mensen er gemiddeld blijven. Het antwoord, en de manier waarop het gegeven wordt, zegt vaak meer dan de vacaturetekst.

Waarom dit verhaal verder reikt dan de sport

Een angstcultuur ontstaat zelden omdat iemand kwaad wil. In het onderzoek naar de wielerploeg beschrijven betrokkenen hoe regels na grote successen steeds strakker werden, uit angst om de controle te verliezen. Dat mechanisme ken je ook uit bedrijven die snel groeien. Het goede nieuws is dat je het kunt herkennen. Wie de signalen ziet, kan op tijd hulp zoeken, en dat is geen zwakte maar een verstandige keuze.